Programma Zelfbeschikking: Jezelf kunnen zijn

Divers palet aan organisaties 

Zes sociale organisaties gingen aan de slag met het thema zelfbeschikking: Femmes for Freedom, Oy Vey, Voice of All Women, COC Nederland, HIMILO en Sexmatters. Deze uiteenlopende organisaties deden dat elk met de eigen doelgroep, met een eigen werkwijze maar wel vanuit een gedeelde ambitie: mensen meer ruimte geven om zichzelf te kunnen zijn. Als Oranje Fonds ondersteunden we deze organisaties twee jaar lang met geld, kennis en netwerk. De deelnemers kregen de mogelijkheid om ervaringen te delen en van elkaar te leren bij drie uitwisselingsdagen.  Het programma werd mede mogelijk gemaakt door het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. 

Erkenning en ruimte om zelf keuzes te maken 

Zelfbeschikking betekent niet voor iedereen hetzelfde, blijkt uit de gesprekken met de deelnemende initiatieven die socioloog Gregor Walz van onderzoeksbureau Verwonderzoek, heeft gevoerd. Het gaat over erkenning: gezien worden, meepraten en over je plek aan tafel. Maar het gaat ook over ruimte: zelf keuzes kunnen maken, ook binnen gezin of gemeenschap. Binnen het programma zijn hierover mooie, kwetsbare gesprekken gevoerd, en dat heeft geleid tot meer inzicht bij de doelgroepen in eigen rechten, meer onderling begrip binnen gezinnen en gemeenschappen, en de eerste voorzichtige stappen richting daadwerkelijke gedragsverandering en zelfbeschikking. Ook de sociale initiatieven hebben veel kennis opgedaan gedurende het programma door in gesprek te gaan over thema's waar vaak over gezwegen wordt. 

Zelfbeschikking ontstaat in het contact met anderen 

Voor de één gaat zelfbeschikking vooral over persoonlijke vrijheid: zelf beslissen, zonder dat anderen dat voor je doen. Voor de ander is het meer een gezamenlijk onderwerp. Verandering lukt alleen als de omgeving meedoet, zoals familie, partner of (geloofs)gemeenschap. Zelfbeschikking ontstaat dan juist in het contact met anderen: ruimte maken zodat mensen zelf hun weg kunnen vinden. De deelnemende initiatieven maken zelf ook ruimte, blijkt uit de inventarisatie van Verwonderzoek. Ze beslissen niet over de hoofden van hun deelnemers heen, maar werken nauw samen met mensen uit de doelgroep. 

Zelfbeschikking in de praktijk: lessen voor andere sociale organisaties 

• Vertrouwen 

Vertrouwen opbouwen kost tijd en aandacht. Dat lukt niet met een paar bijeenkomsten. Diepgewortelde opvattingen in gemeenschappen veranderen niet zomaar, maar vraagt om een lange adem. Daarom besteden de organisaties veel tijd in persoonlijk en informeel contact met deelnemers. Dit soort "onzichtbaar" werk is juist cruciaal om een veilige plek te creëren.   

• Kwetsbaarheid 

Er is veel aandacht voor de kwetsbaarheid van de doelgroepen van de sociale initiatieven. Bepaalde onderwerpen hebben mensen uit de doelgroep nog nooit met anderen besproken. Het voeren van gesprekken over gevoelige thema’s is intensief. Dat vraagt veel van de begeleiders, veelal vrijwilligers. Ook zij hebben steun en begeleiding nodig.  

• Werken vanuit herkenning en gelijkwaardigheid 

Wie het over zelfbeschikking wil hebben, moet aansluiten bij de leefwereld en taal van de doelgroep. Daarom is het volgens de deelnemers belangrijk om oog te hebben voor zowel de sterke als de kwetsbare kanten van een gemeenschap. Zonder oordeel of stigma.  

• Werken met ervaringsdeskundigen 

Door concrete vragen te stellen en voorbeelden uit het dagelijks leven te gebruiken, gaat het thema zelfbeschikking leven. Wanneer mag jij jezelf zijn? Wie beslist er eigenlijk? Wat betekent dat voor jou? Herkenning en gelijkwaardigheid zijn erg belangrijk om voor een veilige en open sfeer te zorgen. Organisaties werken daarom ook met mensen uit de doelgroep zelf. Deze rolmodellen, sleutelfiiguren en ervaringsdeskundigen weten waar ze het over hebben.